कवी मरतो.

कवी मरतो. कवीला कुणीही रडत नाही. एक कविताही लिहीली नाही आयुष्यात, कोण रडेल? कवी रडतो. स्वतःच, मेलेला.

रस्ता असा अफाट. धुळ अन् धुळ नुसती. चौखूर धावावेत घोडे – धूळ, धूळ –  पण नसावं साधं कुत्रंही. कवी कडेला पडलेला. मध्येही पडू शकला असता, पण पडला कडेवर, अकारणंच. कवीला न हात, न पाय. कवीला नुसतं शरीर, ओझं. रस्त्यावर नसलेली वर्दळ, कुठेच न उडणारी धूळ, हालू नये वा-याचं पानही, अन् हालायला पानंही नाही चौफेर. डोळ्याच्या अंतापर्यंत धूळ, चौखूर.

कवी आपला असाच पडलेला.  नाही म्हणायला दोन-चार माश्या. कवी असा निश्चल – हतबद्ध, हतबल. नुसता पाहतोय टकमक – अंधार की उजेड इतकीही नाही जाणीव. नसलेलं कुत्रं येऊन अंगावर मुतलं तरीही कवी राहील निश्चल. तडफडेल, मरेल लाचार.. पण हलणार नाही. कवीला न हात, न पाय.

कवीला लागतील मुंग्या, कवीवर बसेल धूळ, कवी वाळेल तपत्या उन्हात, कवीला सुटेल वास, कवीला लागतील अळ्या. डोळ्यात करूण हतबलता, रडेल कवी आतल्या आत.. बाहेरही ओघळेल कदाचित एखादा थेंब.. धूळ, धूळ.  रस्त्याच्या कडेला पडलेला कवी – मख्ख – उठू? – भळभळ वाहील करूणा.  माश्या, मुंग्या, कवी.. मग धूळ.. मग नुसतीच धूळ…

Posted in मेलेल्या माणसाची डायरी | Tagged , , , , , | यावर आपले मत नोंदवा

सुबह करना शाम का लाना है जू ए शीर का

दिवसचे दिवस ढकलतो तेव्हा आपण कोण असतो? जानेवरीची दोन तारीख म्हणजे काही विशेष नाही. दिवसचे दिवस येतात आणि जातात. वर्ष जातात. कुणाचं कशानं काही अडत नाही. असंच काहीतरी स्वतःशी बडबडत मी सकाळची संध्यकाळ करतो. निरर्थक गोष्टी करत राहतो.

गालिब आठवायला मला निमित्त लागत नाही.  चहा घ्यायच्या मिषाने उगीच भटकतो.  निरर्थकता.  मी उदास असतो असंही नाही. खरंतर मी इतका निःसंग असतो की माझा मलाही जाणवत नाही. पण वेळ जात नाही. हे सगळं येणंजाणं फार जड. सारखं भारीपण. वांझ गर्भारपण. मी चालतो. रडत नाही इतकंच, फारसा काही फरक नाही. नाही. दायम पडा हुवा तेरे दर पर नहीं हूं मैं, खाक ऐसी जिंदगी पे के पत्थर नहीं हूं मै.. क्यूं गर्दिशे मुदाम से घबरा न जाये दिल, इन्सान हूं प्याला ओ सागर नहीं हूं मै.. कविता नुसत्या अर्थाचीच असते असं कुठेय? A poem is what it makes you feel.

मला उत्तर सापडत नाही. मला माझी स्थितीही कळत नाही. स्थिती की गती तेही कळत नाही. गतीच असेल तर खरंच मी कुठेतरी जातोय की नुसताच फिरतोय तेही कळत नाही. कुठला रसातळ कुठल्या वाटेत कोण जाणे? माझं रसातळात जाणंही इतकं काव्यमय असेल कुणाला कळणारही नाही की मी कुठे पोहचलोय. माझा पाय धसत असेल कुणाला कळणारही नाही. जग सुंदर आहे म्हणून सगळं दुःख. सगळं सुटायची भिती. म्हणून जिवंत रहायची धडपड.

तुम्ही नुसरत ऐकता? मी ऐकतो. कंटाळा येईपर्यंत ऐकतो. मग एक-दोन दिवस नुसरत नको म्हणून असंच काहीतरी ऐकतो; नुसरत जाणिवपुर्वक नाही. मग परत नुसरत. मी आताही नुसरत ऐकतोय. हे लिहिणं असंच विनाकारण आहे. कित्येकांना मी प्रचंड दुःखी वाटतो. मला मी स्वतः दुःखी वाटत नाही. मला मी अकारण वाटतो. मला वाटतं की एक मीपण नुसतंच वाया जातंय. उरलो उपकारापुरता.. एखादा माणूस ज्यानं आयुष्यात कधीच काहीच केलं नाही – सगळं नुसतं होत गेलं – अश्या माणसाचा नमुना म्हणून माझा पुतळा म्युझियममध्ये ठेवायला हवा. पण ठेवेलही कोण? नितांत passivity च्या जोरावर आला दिवस ढकलतांना फक्त एवढी काळजी घ्यावी की status quo विस्कटू नये. विस्कटण्यानं passivity तुटते. मी लटकत राहीन, तुटलो त्या दिवशी पडेन खाली.

Posted in ग़ालिब अनुभवावा, मेलेल्या माणसाची डायरी | Tagged , , , , | यावर आपले मत नोंदवा

हम जो तारीक राहों में मारे गये.. (मेलेल्या माणसाची डायरी – भाग २)

कधीकधी वाटतं एखादं नोटबुक असावं जवळ – आधी असायचं तसं – सुंदर नवनीत किंवा क्लासमेटचं. दर्जेदार पानं, ओळींदरम्यान चांगली ऐसपैस जागा.  मग मी एक नवीन पेन विकत घेईन, सुंदर चालणारा – आधी असायचा तसा..

आधी किती छान असायचं सगळं!  वही, पेन, अक्षर, लिहिणं.. सतत काहीतरी डोक्यात घोळत राहायचं. आपण तसंच ते कागदावर उतरवत राहायचो.  स्ट्रीम ऑफ कॉन्शसनेस म्हणतात तसं.. अजुनही कधीकधी पेन उचलायची इच्छा होते.. पण मन धजावत नाही..

संध्याकाळ झाली की घरी जायचं.  (माझं सध्याचं घर म्हणजे दोन बेडरूम, एक हॉल, एक किचन, डायनिंग हॉल, अजून काही काही, आणि त्यात राहतो मी एकटा)!  अंथरूण समोरच्या घरात पडलेलं असतं.. (आधी असायचं तसं.. पण तेव्हा कधीकधी ते आवरूनही ठेवायची इच्छाही व्हायची..).  मी लॅपटॉप काढतो.. एखादी मुव्ही लावतो.. डोक्याला विचार करायला वेळ मिळू नये..

आजकाल ही स्ट्रीम ऑफ कॉन्शसनेस फार भितीदायक वाटते.  स्वतःला एकटा वेळ देणं बंद केलंय केव्हाचंच. उठायला सकाळी ९:२० चा अलार्म लावलाय (आधी ५ ला उठायचो, अलार्मची गरजही नव्हती वाटंत कधी..  अन्‌ मग फिरायला रस्त्यावर..).  ९:२० ला उठल्यावर तयार व्हायचीच घाई.. डोक्यात काही विचार यायला चान्स द्यायचा नाही.  बुधवार, गुरूवारपासूनच शनीवारची भिती वाटायला सुरुवात होते..

काल उगीच काहीतरी डाऊनलोड करत होतो.. नस्सिम निकोलस तालेबचं कुठलंसं पुस्तक चाळता-चाळता आलं – “To  become a philosopher, start by walking very slowly.” त्या दिवसांमध्ये हेच एक होतं – चालणं.. उगीच रस्त्यांवर चालणं, जायचं कुठेच नाही.. चरैवेति.. चरैवेति.. स्ट्रीम ऑफ कॉन्शसनेस.. वाहत्या पाण्याचं वाट काढत जाणं..  घरी यायचं, नोटबूक अंथरुणावरंच असायचं, उशीखाली.. लिहिणं सुरू.. तेव्हा किती निर्भिक होतो आपण! अगदी कशाचीच भिती नव्हती वाटंत – कुण्या माणसाची नाही, समाजाचीही नाही.. या मधल्या वर्षांनी आपलं पुरतं मांजर करून टाकलं..

त्या दिवशीही आपण गेलो असतो बाहेर तर काय बिघडलं असतं?  भांडण झालं असतं कदाचित.. तमाशा झाला असता.. याची खरंच भिती वाटते आता..  आताही फोन वाजला तर न उचलायचीही भिती वाटते.. का? … का? एक उदास सुस्कारा सोडायचा फक्त…

असो.. माझ्या लिहिण्यात व्यत्यय येतंच राहतात.. या व्यत्ययादरम्यान उगीचंच फैज़ची एक ओळ आठवली.. हम जो तारीक राहों में मारे गये.. (ह्या असल्या random ओळी मला कुठल्याही random वेळी का आठवतात कुणास ठाऊक?  कशात काही नसतांना आज ही ओळ का आठवावी? पण नंतर पाहावं ही ओळ या मनस्थितीला ब-यापैकी पूरकंच वाटते.. काहीही आपंल असंच..)

नोटबूकचं काय?  नको… नाहीच जमणार ते आपल्याला.. आता फारफार तर एखादं पान लिहितो आपण.. हे असं कुठवर चालणार हेही आपल्याला माहित नाही.. तसं पाहिलं तर आपल्याला काहीच माहित नाही.. आपण आला दिवस ढकलतोय.. फार विचार न करता.. कारण विचार करायची भिती वाटते आपल्याला आता.. मोकळं सोडलं तरी उडत नाही आपण .. आपण मेलोय आधीच, अन्‌ एक मरण जगतोय.. आता मेलेल्या माणसाला कशाला डायरी अ‌न्‌ कशाला काय…?

Posted in मेलेल्या माणसाची डायरी | Tagged , , , , , | यावर आपले मत नोंदवा

मेलेल्या माणसाची डायरी

समजा आपला मृत्यू झालेला आहे. आपण असं आता कुणी अस्तित्वातच नाही. आपण म्हणून आपण नुसतं आपलं नसणं अनुभवतोय. आहे ते बरं आहे, की नाही त्यामुळे काही गलबलून येतंय – कशाचा कशाला आपल्याला पत्ता नाही. आपण नुसतं शांतपणे सगळं पाहत आहोत (किंवा आपण पाहतोय हा नुसता आपला समज आहे).

किती लोकांचं काही बिघडेल? बॅंक पेन्शन देईल? दोन वर्ष होतायत आता सर्विसला. काय मिळेल माहित नाही. एकदोन इंशुरन्स आहेत छोटेमोठे. आपण ॲक्सिडेंटने मेलेलो असलो तर कदाचित ॲक्सिडेंटल इन्शुरन्सचे २० लाख मिळालेले असतील. ती करेल त्याला व्यवस्थित इन्वेस्ट. साधी एफडी ठेवली तरी १५ हजार वगैरे होतात महिन्याला. पण आपण असेच मेलेलो असलो तर? म्हणजे असंच काहीतरी खरडता-खरडता झोप लागली आणि दुस-या दिवशी उठलेलोच नसलो तर. काही सांगता येत नाही. आज काढलेला इंशुरन्स तर अजून सुरू पण नसेल झालेला. जीवनज्योतीचे दोन लाख असतील कदाचित..

त्याला काही अर्थ नाही. आपण मेलेलो आहोत. कदाचित आता चाललंय तेवढं सुरळीत नाही चालणार, पण चालेल सगळं.

मेल्यावरही आपण असंच डुकरासारखं ओठांचा चंबू करून बसलेले असू का? क्लीन, क्लियर, काम तर आपण नाहीच, जीवंतपणातही नव्हतो कधी (calm असे काम लिहावे, मेल्यानंतर तेही सांगता येणार नाही).

मेल्यावर आपल्याला काहीच करता येत नाही. म्हणजे आपण हतबल असतो. मग तसं पाहिलं तर आत्ता आणि मरण यात काही फार फरक नाही. ही जीवंत हतबलता, ती अचेत हतबलता. मग तसंच पाहायचं म्हटलं तर जीवंत हतबलता म्हणजे अजुनच दुःखकारी. हतबलता आणि जीवंत काय?

मरण सचेत असायला असायला हवं होतं. पण मग सगळं कधीच संपणार नाही. हे असंच चाललेलं असेल. मी असेल, पण हतबल – ना फोन, ना लॅपटॉप, ना पुस्तक, ना गाणं.. किंवा गाणं असेलही कदाचित. सूर कानांवर पडत राहतील. तेवढ्याच जीवंतपणाच्या काही आठवणी. किंवा आठवण हा प्रकारही संपलेला असेल तोपर्यंत..

Posted in मेलेल्या माणसाची डायरी, स्फूट लिखाण | Tagged , , , , | १ प्रतिक्रिया

मराठीतून उर्दू शिका

उर्दूचा पहिला धडा, फक्त एक उदाहरण म्हणून; उर्दू मुळीच कठीण नाही.

Posted in उर्दू वगैरे | Tagged , , | यावर आपले मत नोंदवा

मग परत सगळं शांत

आज तुझ्या नावानं दुसर्‍या कुणाला हाक मारली,
जरासं काहीतरी हललं.

मग परत सगळं शांत!

Posted in स्फूट लिखाण | Tagged , | 4 प्रतिक्रिया

मज्मूं ए ख़याल

ग़ालिबवर लिहावं असं खूप दिवसांपासून मनात.  सुरूवातंच होत नाही.  कारणं अनेक.  ग़ालिब आसपासच असतो नेहमी.  कधी हे तर कधी ते.  काय लिहावं?  भारी कवी.  उपखंडात तरी तोड नाही, बाहेरचं आपण वाचलं नाही म्हणून बोलत नाही.

तर एकेका शेरावर जसजसं येईल तसं लिहावं हा विचार.  शेर आपल्याला उलगडतो तसा!  बाकी कुणाला कसा कुणाला कसा भावतो.  आपण आपल्या अंगानं जावं.  आपल्या ज्ञानेंद्रियांना जाणवला तेवढा देव आपला.

सुरुवात कुठून करावी हाही एक प्रश्नच.  त्या बुवानं “नक्शे फ़रियादी” पासून सुरूवात करून आधीच कित्येकांचं (अस्मादिकांसह) प्रश्नचिन्ह करून टाकलंय. आपण मधूनच सुरूवात करू, अन्‌ भटकू उगीच इकडेतिकडे.

प्रसंगाला साजेशा एका शेरापासून सुरूवात करतोय.  इतक्या दिवसांपासून ग़ालिब वाचतोय, पण कालपरवा डोळ्यात भरला हा.  मागे दोनेक वर्षांपुर्वी कधीतरी मास्तर किंवा कैलाशबरोबर यावर चर्चा झाली होती असं अंधुकसं आठवतंय :-

तालीफ़ ए नुस्खहा ए वफ़ा कर रहा था मैं
मज्मूं ए ख़याल अभी फर्द फर्द था

वफ़ेच्या नुस्ख्याची तालीफ़ करायला बसलोय तर खरा मी, पण माझ्या ख़यालांचा मजमूं मात्र अजून फर्द फर्द आहे.  तुझ्या प्रेमाच्या गोष्टींबद्दल लिहायला बसलोय, काय लिहायचं हा विचारांचा मजकूर मात्र अजून सगळा अस्ताव्यस्त आहे.

तेव्हा यातलं फर्द-फर्द मजेशीर वाटायचं.  आणि आता जेव्हाही मी लिहायला बसतो, माझ्या खयालांचा मज्मूं नेहमीच असा फर्द फर्द झालेला नसतो का?

ताजा कलमः मला ताजी कलमं लावायचा फारच षौक, कदाचित तुला P.S. I Love You आवडतो म्हणून.  तर, मला फारशा न समजलेल्या (म्हणून फारशा मनात न भरलेल्या) गज़लेतला हा शेर.  जाता-जाता या गज़लेचा मक़्ता तेवढा नोंदवून जातो, तो मला फारच आवडलेला कधीतरीः

ये लाश ए बेक़फ़न असद ए ख़स्ता जां की है
हक़ मग़फिरत करे, अजब आज़ाद मर्द था…

याबद्दलही बोलू परत कधीतरी.  मी आहे, आणि ग़ालिबही आहेच!

परत ताजा कलमः फैज़ने (ज्याला सुरेश भट आशियाचा महाकवी म्हणतात) त्याच्या समग्र कवितांच्या संग्रहाला नुस्खहा-ए-वफ़ा असं नाव ठेवलंय, या शेरावरून.

Posted in ग़ालिब अनुभवावा | Tagged , , , , | 4 प्रतिक्रिया

आज, कदाचित

हे मी तुला कळू नाही देणार अर्थातच
पण आज जर माझ्या खांद्यावर डोकं ठेऊन रडलीस
तर मला कदाचित तुला झिडकारता नाही येणार नेहमीसारखं,
अन् मलाही रडू फुटेल कदाचित!

Posted in स्फूट लिखाण | Tagged , , | यावर आपले मत नोंदवा

आरोमले…

काय गायलीस पोरी!  काल ऐकलं पहिल्यांदा अन्‌ ऐकतोच आहे तेव्हापासून.  सडा शिंपलेल्या अंगणात सकाळी सकाळी तुळशीजवळ लावलेल्या उदबत्तीतून गोलगोल सुगंधाचे धूसर गोल मंद मंद वर वर विरळ होत जावेत तसा फिरतोय तुझा आवाज माझ्या मनी-मानसी, आरोमले…, जीव पिळून, “नको जाऊ ना प्लीज़” असं म्हणावं…जाणारा जातोय, थांबवताही येत नाही, आतडी पिळवटून काढावीत तसं, आरोमले…आरोमले… मनात भक्ती, प्रेम असल्याशिवाय निघत नाही बाई..

चक्रधर स्वामींना पहिल्यांदा पाहिल्यावर बोणेबाई जसं “कवणीचि कुसी उसासुनि निगालासि बाः” म्हणाल्या, तसं तुला म्हणावसं वाटतंय बाई—कुण्या भाग्यवंतीनीची कूस उजवून निघालीस बाई तू…?

Posted in स्फूट लिखाण | Tagged , , , , , , | 5 प्रतिक्रिया

काईतरी हुकेल आय

काईतरी हुकेल आय सायाचं.  कदीपासून नुसता बशेलच आये, पांढरे पानं पाऊन रायलो, गाने आयकून रायलो.  फेसबूकवर त्या ब्लॉगचं पेज केलं, सगळ्यायले लाईक कर्‍याले बी सांगलं (कोनं केलं नाई ते गोष्ट अलग).  तेच्यावर नवी पोष्ट बी लिव्याची होती, पन काईच नाई करा वाटंत, नुसताच बशेल आय कदीचा.

पौष पोर्निमा हाय आज.  सुन्ताबाई, वन्ताबाई आल्या असतिन पिंगलादेवीच्या जत्रीसाठी.  सोनुबाई बी येतो म्हने; काई फोन नाई केला मीनं!  फालतुच काईमाई बोलत बसा लागते.

थंडागार वारा सुरू आय बाईर.  “ओ बसंती पवन पागल” गानं आयकत हिंडलो रेशीमबागच्या ग्राऊंडवर.  ट्वीटर वर लिवलं “परफेक्ट ईव्हिनिंग” हाय म्हनून!  लिवल्यानं काय होते?

कालचे पुस्तकं बी वाच्याचे आयेत.  मानवेंद्रनाथ राय घीयेल आय वाच्याले सद्द्या, चाळीस पानं वाचले काल, आता त्याले बी हात नाई लावा वाटून रायला.  वाच्याले लागलो तं चांगलं वाट्टे, पन….

जाऊ दे नं, नुसतंच फालतुच्या फालतू लिवत बसून काय हुईन?  हुकेल आय ते हुकेल हायंच!

Posted in स्फूट लिखाण | Tagged , , , , , , | १ प्रतिक्रिया